30/05/2010

"CASTEL DE LA QUEUE" & "CHEMIN DE LONGUE QUEUE À GROENENDAEL"

Résumé d'une étude de Y.Goffin intitulée "Le chemin de Longue Queue à Groenendael revisité" (à paraître)

Le terme la Quewe figure pour la première fois sur une carte de la forêt de Soignes dessinée par I. Van Werden, éditée par A. Sanderus en 1659 et reproduite en peinture par Van der Stock en 1661. Ce terme indique un domaine proche de La Hulpe, comportant deux bâtiments situés sur la rive droite de l'Argentine au bord du 2ième d'une série de trois petits étangs précédant l'étang du Gris Moulin.carte F.Soignes VanderStock 1661 LaQu-Gd light.JPGsupra: partie supérieure gauche de la carte peinte de Van der Stock, photo centrée sur le chemin de La Queue à Groenendael; infra: agrandissement centré sur le domaine de La Quewe.

 photo Y.Goffin

carte FdeSoignes Van der Stock 1661 La Queue 002 light.JPG

D’après Sander Pierron, qui cite Jacques Le Roy, le plus ancien document imprimé mentionnant ce domaine est daté de 1690 et serait d’un certain Jean Blondeau. Il nous apprend que » la seigneurie de Laqueuve  est située à l’orée du bois de Soigne, est de la paroisse de La Hulpe.  Jan Brant, seigneur d’Ayseau et de Lacqueuwe, espousa Julienne de Spontin etc …» Pierron lui même rapporte que le domaine de la Queue était constitué d’un castel exhérité en 1335, avec certains droits forestiers, par Jean Brant, bâtard du duc de Brabant Jan III. (1) 

L’étude d’une série de cartes anciennes de la Forêt de Soignes montre qu’au 17ième siècle le castel était relié par un chemin bien spécifique au célèbre prieuré de Groenendael.  Son trajet commençait par emprunter la digue de l’étang (connu actuellement sous le nom de) Decellier et aboutissait à Groenendael à l’endroit du Lindekens Dam (digue des « petits Tilleuls »), digue séparant deux étangs du ruisseau Ijse en amont du célèbre couvent. (voir photos supra)

 

Historique du domaine et castel de La Queue

La Hulpe église tombeaux 003.jpgLa source essentielle de cette historique se retrouve dans l’œuvre monumentale  de S. Pierron intitulée HISTOIRE ILLUSTRÉE DE LA FORÊT DE SOIGNES. Le vieux domaine fut acheté vers la fin du XVIe siècle par Charles de Bailly, ancien secrétaire de la reine Marie Stuart. Le monument funéraire de celui-ci se trouve dans l’église paroissiale de La Hulpe. Il porte l’inscription suivante :

« CY GIT Sr CHAR. BAILLY SECRÉTAIRE DE LA REYNE D’ECOSSE DÉCAPITÉE EN ANGLETERRE POUR LA FOY CATHOLIQ. QUI TRÉPASSA LE 27 XBRE 1624 AGÉ DE 84 »                                                (photo  Y.Goffin)

  

En 1688 le Castel de La Queuwe et ses bâtiments annexes apparaissent comme sur le dessein ci-dessous.

La queue Pierron scan light.JPG

                                                                                                                                     (collection privée/photo Y.Goffin)

Pierron  décrit le dessin  comme suit : »L’ancien château se dressait  au milieu d’une pièce d’eau qui constituait la queue de la chaine des étangs de La Hulpe au sud de la Silvere beke, à l’est du chemin de terre venant de la forêt et se soudant à la herbaen   (grand-route) de Louvain à Nivelles. C’était au commencement du XVIIe siècle une jolie maison en briques rouges, à toits d’ardoises. Les dépendances, série de petites constructions sans étage, s’alignaient le long de la route ; la ferme, corps de logis et grange, soudés à angle droit, était à peu de distance du castel à midi. »   

Au temps des Autrichiens, le duc de Lorraine et  l’archiduchesse Marie Christine l’avaient choisi pour leur rendez vous de chasse en sus de leur château de Tervueren. Le château primitif fut abattu en 1809 et remplacé par un pavillon de style premier Empire, qui fut démoli à son tour vers 1830. Aujourd’hui il ne reste plus rien du castel et de ses bâtiments annexes.

 

Toponymie

Quant à la toponymie du lieu-dit de la Queue, il s’agit apparemment d’un toponyme d’origine romane apparu vers 1300 sous l’appellation de Lacqueuwe et qui a subi diverses modifications, dont la dernière celle de Longue Queue date de 1770.

  Le chemin forestier

Le chemin forestier, qui depuis des siècles reliait La Queue à Groenendael, franchissait le Silverbeeck (Argentine) en empruntant la digue de l’étang situé à l’ouest, parcourait plus de 4Km en direction du nord ouest et débouchait sur la Lindekensdam, à une bonne centaine de mètres du couvent de Groenendael. Sur les cartes topographiques du  19ième siècle la route de Longue Queue  est désormais traversée (mais non interrompue) par  la nouvelle chaussée de Tervueren à Mont Saint Jean.(infra: carte de 1877; le chemin est indiqué par un trait jaune pâle).

 

Ce n’est qu’en 1888 qu’une section du chemin de longue Queue, située au nord de la dite chaussée, est supprimée sur une longueur de 700 m par l’établissement du l’hippodrome de Groenendael.

 

 

 

carte topogr. Belgique S. E. Forêt Soignes 1877.jpg

A remarquer que le dernier tronçon du chemin, situé entre l'ancien champs de course et la digue Lindekensdam à Groenendaal,  est pavée d'éléments de béton coulé de type Portland. Cette forme particulière de pavage est exceptionnel et date probablement de la 2ième moitié du XIXe siècle. 

Epilogue

Aujourd’hui et depuis longtemps déjà cette importante voie de communication transforestière a perdu son utilité notamment pour le transport du bois. Elle également perdu sa signification historique et pour la partie wallonne de son trajet elle a même perdu son nom d’origine!

In fine, le passé de La Queue, de son domaine, son castel et du chemin forestier qui portait son nom ont sombré dans l’oubli, tant chez les habitants de la région qu’auprès  des nombreux amis de la Forêt de Soignes. Il me semblait donc utile de faire connaitre  à tous et particulièrement aux citoyens de La Hulpe l’importante signification historique de cette appellation.

Note additionnelle (08.02.2012)

C'est par le hasard de mes promenades en forêt que j'ai découvert un 2ième chemin pavée  d'éléments en béton de Portland identiques à ceux du chemin de Longue Queue. Il s'agit de la Sint Corneliusdreef, dans la section située au nord du parking de l'étang de la Patte d'Oie. Ce chemin qui existe depuis fort longtemps se retrouve sur la carte de Van Werden(1659). Il porte le nom de Route de Groenendael successivement sur la carte de la forêt de Soignes  de Ferraris (1767-1770), la carte des Pays-Bas Autrichiens du même Ferraris (1777) et le schéma inachevé de la Carte touristique de Wautier (datée 1821)

 

 

 

 

  

 

 

 

 

 

 

   

 

 

 

18:38 Écrit par dr Yves Goffin dans Général | Lien permanent | Commentaires (0) |  Facebook |

15/03/2010

THE SOIGNES FOREST MARKED ON A MAP OF FRANCE OF THE EARLY 18th CENTURY

Les forêts de Soignes et de Meerdaal, seules forêts  des Pays Bas catholiques indiquées sur la carte de France "établie suivant les Nouvelles Observations de Messrs de l'Academie Royale des Sciences, etc."  (ca 1714-1715)

forêt soignes sur carte France 18e S. complète light

forêt soignes sur carte France 18e S. 004lightf S & Meer sur carte France 1715light

12:02 Écrit par dr Yves Goffin dans Général | Lien permanent | Commentaires (0) |  Facebook |

09/03/2010

ARCHEOLOGIC EXCAVATIONS IN THE SETTING OF THE ANCIENT PRIORY OF GROENENDAEL (Dutch version)

Archeologische sonderingen op de site van de voormalige priorij van Groenendaal.

De bevindingen van de jaren 2002-2006


OMMURING VAN HET KLOOSTER: de "CLAUSURA"

a. Ten noorden van de Duboislaan werd op de hoek tussen noord en oost secties van de middeleeuwse clausura de basis van de twee posten van de oost poort  teruggevonden. De vondst van de zuidelijke post  gebeurde in 2002, die van de noord post in 2006. Beide vertonen karakteristieke hoekstenen, terwijl de basis van de zuidelijke post[1] nog een gedeelte van de ijzeren deurbeugel omvat. Het metselwerk van de posten en van de clausura is gekenmerkt door kalkvoeg, een parament van gehouwen stenen aan de buitenkant en een parament met 27-28cm lange bakstenen aan de binnenkant. Al deze elementen worden binnenkort gerestaureerd.

b. Op de hoek tussen de voormalige noord en west secties van de postmiddeleeuwse uitbreiding van de ommuring (waarschijnlijk na 1600) werd in 2004 de bakstenen basis van de ronde hoektoren blootgelegd samen met de nabij gelegen fundering van de westelijke muursectie en een steunbeer[2]. De helft van de torenbasis lag (en ligt nog...) onder het asfalt van de weg die de AMINAL gebouwen van het Arboretum scheidt. De vondst werd gedaan tijdens een noodopgraving naar aanleiding van het bouwen van een nieuwe loods voor de Houtvesterij Groenendaal. Merkwaardig is de vaststelling dat het metselwerk van de toren uit 25cm lange bakstenen bestaat en dat zanderig voeg werd gebruikt in de plaats van kalkvoeg. De overblijfsels werden getekend, gefotografeerd en met een laag zand bebedekt.

clausuratoren GD light

 

c.Tijdens meerdere oppervlakkige sonderingen langs het fietspad van de Duboislaan werd in 2006 het zuidelijk uiteinde van de west sectie gevonden. Het overblijfsel ligt aan de voet van het talud, meer bepaald op de plaats waar de rechte strook van de weg richting Ring met een zachte bocht naar links het achterste gedeelte het Kasteel van Groenendaal benadert. Het metselwerk bestaat hier ook uit 25cm lange bakstenen en zanderig voeg. Spijtig genoeg werd de fundering van de ronde toren, die volgens de oude iconografie daar moest gestaan hebben, niet terug gevonden.

Daarbij werden allerlei scherven uit de 18de eeuw gevonden in de voet van het talud, op enkele meters ten westen van het zuidelijk muuruiteinde: o.m. stukjes aardewerk, faience, steengoed en glas met als enig merkwaardige vondst een deels gebroken sierbord in Brusselse faience met een uitzonderlijk middeleeuws kasteelmotief, motief dat gelijkenissen met de Brusselse Hallepoort vertoont. Het bord, dat waarschijnlijk uit de 2de helft van de 18de eeuw dateert, werd gerestaureerd en is nu tentoongesteld in de zogenaamde Spaanse zaal van het Bosmuseum te Groenendaal.

assiette faïence de Bruxelles 18e s. fragments trouvée ds talus Château Gd 2004KAPITTELGEBOUW VAN HET KLOOSTERVIERKANT

In mei 2005 werd aan de noordrand van de weide, die de Keizer Karel vijver raakt, een zeer merkwaardige vondst gedaan. De ontdekking gebeurde toen men met mechanische middelen de extrados van de bakstenen gewelven blootlegde[3] in voorbereiding van herstellingswerken aan de zogezegde kelder van het afgebroken reftergebouw en aan de oude sectie van het aanpalend Ijse gewelf: een tamelijk grote bebouwde ruimte met noord zuidelijke richting kwam te voorschijn en het werd meteen duidelijk dat de zogezegde kelder van de noordelijke vleugel van het kloostervierkant in feite overeenstemde met de destijds afgezonderde vierde en laatste travee van grote zaal gelegen aan het noordelijke uit einde van het kapittelgebouw (oost vleugel van het kloostervierkant).

De zaal telt twee beuken en vier traveeën, geritmeerd door stenen zuilen en scheibogen die in uitzonderlijke bewaringstoestand verkeren. zuil zaall oostvleugel light

Deze grote ruimte komt overeen, volgens de standaard ruimte indeling, met het SCRIPTORIUM van een middeleeuws klooster. De zijmuren waren met kalkstenen opgebouwd en gans het metselwerk was met steenharde kalk gevoegd. Spijtig genoeg waren de bakstenen gewelven van de ontdekte traveeën bijna volledig ingestort en lag de vloer onder 2 meters puin en meer dan 30cm grondwater. Een sondering door het puin heeft een klein gedeelte van de oorspronkelijke stenen vloer te voorschijn gebracht.

Boven de intacte gewelven en zijmuren van de laatste travee werden ook muurresten van een postmiddeleeuwse bouwfase blootgelegd samen met schouwwangen en twee mangaten. Al deze bouwelementen bestonden uit lange bakstenen en zanderig voeg.

zaal oostvl. GD plattegrond light

Aanvullende onderzoeken ter plaatse en een opgraving ten zuiden van de zaal hebben twee doorgangen blootgelegd: een doorgang van de zaal naar het reftergebouw en een tweede van de aangrenzende kamer van het kapittelgebouw naar de kloostergang. De ene doorgang was nog gedeeltelijk open en voorzien van een stenen boog; de andere was volledig dichtgemetseld en haar boog afgebroken, waarschijnlijk tijdens een latere bouwfase. De hoogte van de bouwlaag meet 3 meter aan het noordelijk uiteinde langs het Ijsegewelf en 2 meter aan het laagste punt van de weide.

Volgens de gegevens van de steenhouwen techniek dateert de bouwfase van de oostelijke vleugel van de jaren 1430-1450 (F. Doperé), wat overeenstemt met de laatgotische periode en het bewind van Hertog Filips de Goede. Uit de historische bronnen kan men afleiden dat de overblijfsels van het kapittelgebouw belangrijke getuigen zijn van de reconstructie van het klooster, die na de grote brand van 1435 uitgevoerd werd, dank zij de financiële steun van de Hertog en de schenking van aflaten door Paus Eugenius IV[4]. Verder melden de bronnen nog dat in het jaar 1472 de kloostergebouwen door een overstroming geteisterd werden[5].

Na het volbrengen van de herstellingswerken aan de laatste travee van de middeleeuwse zaal en het oude Ijsegewelf werden de ontdekte resten van de zaal beschermd door betonnen platen en het geheel met een laag zand bedekt met het voornemen het kapittelgebouw van de Priorij van Groenendaal in de toekomst verder te onderzoeken, te restaureren en uiteindelijk in beperkte mate te ontsluiten. Dit project zou men kunnen koppelen met het archeologisch onderzoek, de restauratie en herbestemming van het resterend gedeelte van de voormalige priorijkerk, op de zuidelijke vleugel van het voormalig kloostervierkant.


1.aan het uiteinde van het klein gedeelte van de oostsectie dat nog overeind staat

2.de toren is duidelijk zichtbaar op het panoramisch gezicht op de priorij door W. Hollar, daterend van 1649. Hij is ook aangeduid op de topografische kaart van het Zoniënwoud door Ferraris (1770) en op een  kadasterplan van 1818 door landmeter Sablon betiteld "Expertise de Hoeylaert / Limite avec la Foret Royale de Soigne" (AR Anderlecht  I 573, nr 158)

3.werken uitgevoerd in opdracht van de Houtvesterij Groenendaal om deze winterverblijfplaats van verscheidene soorten vleermuizen te beveiligen.

4.M. Dyckmans: Obituaire du Monastère de Groenendael en Forêt de Soignes, Kon. Commissie voor geschiedenis, 1941.

5.A. Jansen, De Gebouwen en de Kunstwerken van de Priorij van Groenendaal, Ons Geestelijk Erfdeel, 1943.


Note additonnelle en français

Vestiges souterrains du monastère. Actuellement les seuls vestiges accessibles aux visiteurs accompagnés d'un guide autorisé sont constitués des anciennes voûtes du ruisseau Ijse (Isque) et sur sa rive droite des deux dernières travées également voûtées de la salle des chanoines. Des fouilles, effectuées en juin 2005, ont révélé que cette salle fait partie du bâtiment du Chapitre (aile est du carré du cloître) et compte 2 nefs et 4 travées limités par de belles colonnes en pierre blanche. Il s'agit vraisemblablement du Scriptorium du prieuré. L'étude de la taille des pierres (étude de F.Doperé) a montré que la construction du bâtiment remonte aux environs de 1450.

GD gewelf verlicht- winter 2009 light
Voûte de l'Ijse datant du 17e siècle. Dans le fond à droite soubassement en pierres calcaires d'un bâtiment plus ancien: "bruggebouw" ? (photo sans flash Y.Goffin)

19:24 Écrit par dr Yves Goffin dans Général | Lien permanent | Commentaires (0) |  Facebook |

06/03/2010

History of the priory of Groenendaal

T

SANDERUS Viridis Vallis 1659 002light

Drawing its origin of a hermitage established in the small wooded valley of Groenendaal since1304, this convent of men was founded by three canons of the St Gudula church in Brussels, thanks to the generosity of the duke of Brabant Jan II . In 1350 the Community joined the Order of St Augustine and Ruusbroec became the first prior. In 1412 the Priory adhered to the Chapter of Windesheim (bishopric of Utrecht). Very early Groenendaal was illustrated by the large number of its writers -whose Ruusbroec was the most famous, copyists, illuminators and bookbinders. Several General Chapters of the Order took place in Groenendaal.

In 1435 the cloister was completely destroyed by a violent fire, but two years later the convent was rebuilt according to a new planning thanks to Duke Philip the Good.

SANDERUS Viridis Vallis 1659 005light

Translation title: Groenendael burnt down and rebuilt / Groenendae afgebrand en weder opgebouwd / Groenendael détruit par un incendie et reconstruit.l

In the 15th and 16th centuries the priory acted as a host to many sovereigns and princes, in particular to Maximilian of Austria, Emperor Charles the Fifth and King Philip II of Spain. Following the religious disorders of the 16th century, which resulted in the looting and fire of the convent by the iconoclasts in 1572, the Augustinians left to reside in their refuge of the Putterie in Brussels. In the 17th century the priory of Groenendaal benefited from a great prosperity thanks to the generosity of Archduchess Isabella, who made many gifts to the community, in particular the beautiful baroque Our Lady of Loreto chapel dominating the southern terrace gardens. The priory of Groenendaal was suppressed the first time by Austrian Emperor Joseph II in 1784, according to a 1783 edict on the so-called unnecessary convents, and most of the buildings were demolished. It should be noted that the lower part of the church nave escaped demolition following a legal action by prior Andreas Van Wilder. The priory was re-established in 1793 and a small number of canons returned to the site to start the reconstruction of certain parts of the convent including the church. But the second French victory over the Austrians in 1795 definitively sealed the fate of the unfortunate priory.

 September 2001 / revised March 2010

Forêt Soignes Van Werden1659 partie sud (Gd-Hulpe) light

1st map of the Soignes forest by Van Werden, published in 1659: southern part including Groenendael (infra) & La Hulpe (supra)  

(the 3 pictures are from a private collection)

12:03 Écrit par dr Yves Goffin dans Général | Lien permanent | Commentaires (0) |  Facebook |

03/03/2010

ARCHEOLOGY GROENENDAEL CLOISTER

scriptorium priorij Groenendaal post 1435 - 3de & 4de traveën

 Medieval scriptorium (post 1435) excavation june 2005

 

 

GD Scriptorium_Web_A5.JPG

 

  3D reconstruction drawing

                                           Tom Pijnenborg fecit

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

19:00 Écrit par dr Yves Goffin dans Général | Lien permanent | Commentaires (0) |  Facebook |